Znęcanie psychiczne: Czy to już przestępstwo? Rozpoznaj i szukaj pomocy

Znęcanie psychiczne to niewidzialna, lecz niezwykle destrukcyjna forma przemocy, która dotyka tysiące osób. Ten artykuł pomoże Ci zrozumieć, czym dokładnie jest to zjawisko, nauczyć się rozpoznawać jego subtelne objawy, poznać długofalowe skutki oraz dowiedzieć się, gdzie szukać profesjonalnej pomocy dla siebie lub bliskiej osoby.

Kiedy słowa ranią bardziej niż czyny: Zrozumienie istoty przemocy emocjonalnej

Znęcanie psychiczne, często nazywane przemocą emocjonalną, to uporczywe i długotrwałe działanie, którego celem jest udręczenie ofiary, zniszczenie jej poczucia własnej wartości i przejęcie nad nią kontroli. To forma przemocy, która rzadko pozostawia widoczne siniaki, ale jej rany są równie głębokie i często trudniejsze do zagojenia niż te fizyczne. Jako ekspert, widzę, jak często jest bagatelizowana, zarówno przez otoczenie, jak i same ofiary, ponieważ brakuje jej fizycznych dowodów. Jednak jej destrukcyjny wpływ na psychikę i życie człowieka jest ogromny.

• Przemoc werbalna: Obejmuje wyzywanie, upokarzanie, ciągłą krytykę, krzyki, ośmieszanie.
• Izolacja: Celowe ograniczanie kontaktów z rodziną i przyjaciółmi, kontrolowanie komunikacji.
• Kontrola i dominacja: Narzucanie własnego zdania, podejmowanie wszystkich decyzji za ofiarę, kontrolowanie każdego aspektu jej życia.
• Manipulacja: Wykorzystywanie emocji, kłamstw i gier psychologicznych do osiągnięcia swoich celów.

To nie "trudny charakter", to przestępstwo: Jak polskie prawo definiuje znęcanie psychiczne (art. 207 Kodeksu Karnego)

Wiele osób nie zdaje sobie sprawy, że znęcanie psychiczne to nie tylko problem społeczny czy moralny, ale także przestępstwo, jasno zdefiniowane w polskim Kodeksie Karnym. Artykuł 207 § 1 KK stanowi fundament prawny w walce z tą formą przemocy. Warto go znać, bo daje on ofiarom narzędzie do obrony.

Art. 207 § 1 Kodeksu Karnego stanowi: "Kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą lub inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5."

Jak widać, przepis ten dotyczy nie tylko osób najbliższych, takich jak małżonkowie, dzieci czy rodzice, ale także tych, które pozostają w stosunku zależności od sprawcy może to być pracownik, podopieczny czy osoba starsza. Kluczowe jest tu słowo "znęca się", które w orzecznictwie sądowym interpretowane jest jako uporczywe i długotrwałe działanie, mające na celu udręczenie ofiary. To nie jednorazowy incydent, ale systematyczne, powtarzające się zachowania, które prowadzą do cierpienia psychicznego. Konsekwencje prawne są poważne, a świadomość tego faktu może być pierwszym krokiem do przerwania cyklu przemocy.

Dlaczego tak trudno to zauważyć? Cykl przemocy psychicznej i jego mechanizmy

Z mojego doświadczenia wynika, że jednym z największych wyzwań w przypadku znęcania psychicznego jest jego niewidzialność i subtelność, zwłaszcza na początkowych etapach. Ofiara często nie zdaje sobie sprawy, że jest krzywdzona, a otoczenie może nie dostrzegać problemu. Sprawca działa metodycznie, stopniowo niszcząc poczucie własnej wartości, izolując i manipulując, co sprawia, że ofiara zaczyna wątpić we własne odczucia, pamięć, a nawet zdrowie psychiczne. To jest właśnie ten moment, kiedy zaczyna się spirala, z której niezwykle trudno się wydostać.

Mechanizmy manipulacji są tak perfidne, że ofiara często internalizuje przekonania sprawcy, wierząc, że to ona jest winna, przesadza, jest zbyt wrażliwa lub po prostu "szalona". To sprawia, że szukanie pomocy staje się niemal niemożliwe, bo kto uwierzy komuś, kto sam sobie nie wierzy? To właśnie to stopniowe niszczenie psychiki i poczucia rzeczywistości jest tak dewastujące i utrudnia przerwanie cyklu przemocy, czyniąc ofiarę coraz bardziej zależną i bezradną.

Czy to już znęcanie? Sygnały alarmowe, których nie wolno ignorować

Izolacja i kontrola: Gdy troska zamienia się w narzędzie opresji

Jednym z najbardziej podstępnych narzędzi przemocy psychicznej jest izolacja i kontrola. Na początku może to wyglądać jak troska, nadmierne zainteresowanie czy chęć spędzania każdej chwili razem. Z czasem jednak ta "troska" zamienia się w więzienie, a sprawca systematycznie odcina ofiarę od jej sieci wsparcia. To celowe działanie, które ma na celu osłabienie ofiary i uczynienie jej całkowicie zależną. Widziałem to wielokrotnie w swojej praktyce ofiary tracą kontakt z bliskimi, a ich świat kurczy się do osoby sprawcy.

• Ograniczanie kontaktów z rodziną i przyjaciółmi, np. poprzez krytykowanie ich, wywoływanie kłótni, gdy masz się z nimi spotkać.
• Kontrolowanie komunikacji sprawdzanie telefonu, wiadomości SMS, aktywności w mediach społecznościowych.
• Narzucanie własnego zdania we wszystkich kwestiach, od wyboru ubrania po decyzje życiowe.
• Podejmowanie wszystkich decyzji za ofiarę, pozbawiając ją autonomii.

Ciągła krytyka i upokarzanie: Jak sprawca metodycznie niszczy Twoją samoocenę

Ciągła krytyka, wyzywanie, ośmieszanie i upokarzanie to klasyczne elementy przemocy werbalnej, które systematycznie niszczą samoocenę ofiary. Sprawca często używa tych metod publicznie, by wzmocnić swoje poczucie władzy i wprawić ofiarę w zakłopotanie. Co gorsza, te działania są często bagatelizowane jako "żarty", "troska" czy "próba motywacji". Ofiara słyszy: "Przecież tylko żartuję", "Robię to dla twojego dobra", "Jesteś taka wrażliwa". W efekcie zaczyna wierzyć, że zasługuje na takie traktowanie, a jej poczucie własnej wartości spada do zera. To jest niezwykle bolesne do obserwowania, jak ktoś traci wiarę w siebie z powodu czyichś słów.

Szantaż emocjonalny i groźby: Jawne i ukryte formy zastraszania

Szantaż emocjonalny i groźby to potężne narzędzia zastraszania, które sprawca wykorzystuje do utrzymania kontroli. Mogą przybierać formę jawnych gróźb, takich jak zastraszanie skrzywdzeniem ofiary, jej bliskich, a nawet zwierząt domowych. Często spotykam się również z bardziej subtelnymi formami, takimi jak groźby samobójcze sprawcy, mające na celu wymuszenie określonych zachowań na ofierze. "Jeśli odejdziesz, zabiję się" to klasyczny przykład, który paraliżuje ofiarę strachem i poczuciem odpowiedzialności, uniemożliwiając jej ucieczkę z toksycznej relacji. To perfidna gra na emocjach, która wiąże ofiarę z oprawcą jeszcze mocniej.

Gaslighting: Kiedy zaczynasz wątpić we własne zmysły i zdrowie psychiczne

Gaslighting to jedna z najbardziej podstępnych i destrukcyjnych form manipulacji psychicznej. Polega na systematycznym podważaniu percepcji rzeczywistości ofiary, zaprzeczaniu faktom i wmawianiu jej choroby psychicznej. Sprawca może mówić: "To się nigdy nie wydarzyło", "Wymyślasz sobie", "Jesteś szalona, potrzebujesz pomocy psychiatry". Widziałem, jak ofiary zaczynają prowadzić dzienniki, by udowodnić sobie, że nie tracą rozumu. W efekcie ofiara zaczyna wątpić we własne zmysły, pamięć i zdrowie psychiczne, co prowadzi do głębokiego poczucia zagubienia i izolacji. "Czy ja naprawdę to powiedziałam?" "Może faktycznie jestem przewrażliwiona?" takie pytania stają się codziennością, a ofiara traci zaufanie do samej siebie, stając się jeszcze bardziej podatna na manipulacje sprawcy.

Kontrola finansowa jako narzędzie władzy: Ekonomiczna przemoc w związku

Kontrola finansowa to często niedoceniana, ale niezwykle skuteczna forma przemocy psychicznej. Sprawca, pozbawiając ofiarę dostępu do pieniędzy, kontrolując jej wydatki lub uniemożliwiając jej pracę, odbiera jej niezależność i możliwość samodzielnego funkcjonowania. Ofiara staje się uwięziona w relacji, ponieważ nie ma środków na ucieczkę, wynajęcie mieszkania czy nawet zakup podstawowych artykułów. To narzędzie władzy, które sprawia, że ofiara czuje się bezradna i bez wyjścia, a jej poczucie godności jest systematycznie niszczone. "Nie masz prawa do własnych pieniędzy", "Ja wiem lepiej, na co powinniśmy wydawać" to typowe komunikaty, które słyszą osoby doświadczające tej formy przemocy.

Długofalowe skutki przemocy psychicznej: Niewidzialne rany, które bolą latami

Jako osoba zajmująca się wspieraniem ludzi w trudnych sytuacjach, widzę, że skutki znęcania psychicznego są często głębsze i bardziej trwałe niż te po przemocy fizycznej. Niewidzialne rany bolą latami, a ich leczenie wymaga ogromnej pracy i wsparcia. To nie są tylko chwilowe nieprzyjemności, ale głębokie zmiany w psychice i funkcjonowaniu człowieka.

Wpływ na zdrowie psychiczne: Depresja, stany lękowe i zespół stresu pourazowego (PTSD)

Przemoc psychiczna sieje spustoszenie w zdrowiu psychicznym ofiary. Chroniczny stres, poczucie zagrożenia i ciągła manipulacja prowadzą do szeregu poważnych zaburzeń. Widziałem, jak ludzie, którzy wcześniej byli pełni życia, stają się cieniem samych siebie. To są realne konsekwencje, które wymagają profesjonalnej interwencji.

• Depresja: Utrata radości życia, apatia, smutek, problemy z koncentracją, myśli samobójcze.
• Stany lękowe: Ciągłe napięcie, ataki paniki, fobie, trudności w funkcjonowaniu społecznym.
• Zespół stresu pourazowego (PTSD): Nawracające wspomnienia traumatycznych wydarzeń, koszmary senne, unikanie sytuacji przypominających przemoc.
• Niska samoocena i poczucie bezradności: Przekonanie o własnej beznadziejności, brak wiary w swoje możliwości.
• Zaburzenia snu: Bezsenność, koszmary, trudności z zasypianiem.

Gdy ciało mówi "dość": Psychosomatyczne objawy chronicznego stresu

Ciało i umysł są ze sobą nierozerwalnie połączone. Kiedy psychika cierpi, ciało również wysyła sygnały alarmowe. Chroniczny stres wynikający z przemocy psychicznej prowadzi do aktywacji układu nerwowego, co z czasem objawia się szeregiem dolegliwości fizycznych. To jest sposób, w jaki organizm próbuje poradzić sobie z przeciążeniem, ale niestety, bez rozwiązania źródła problemu, objawy te będą się nasilać.

• Bóle głowy i migreny.
• Problemy z układem trawiennym (np. zespół jelita drażliwego, wrzody).
• Osłabienie odporności, częste infekcje.
• Choroby serca i nadciśnienie.
• Chroniczne zmęczenie i bóle mięśni.

Zniszczone relacje i wycofanie społeczne: Jak przemoc odbiera Ci świat

Jednym z najbardziej bolesnych skutków znęcania psychicznego jest stopniowa izolacja społeczna. Sprawca często celowo odcina ofiarę od jej bliskich, a poczucie wstydu i strachu przed oceną sprawia, że ofiara sama wycofuje się z życia społecznego. Widziałem, jak ludzie tracą przyjaciół, rodzinę, a nawet pracę, ponieważ przemoc sprawia, że tracą zdolność do normalnego funkcjonowania w społeczeństwie. To jest jak odbieranie świata kawałek po kawałku, aż zostaje tylko sprawca i ofiara, uwięzieni w toksycznej relacji.

Przemoc psychiczna niejedno ma imię: Gdzie najczęściej do niej dochodzi?

Przemoc psychiczna nie ogranicza się do jednego środowiska czy typu relacji. Może pojawić się wszędzie tam, gdzie istnieje nierównowaga sił i możliwość dominacji. Z mojego doświadczenia wynika, że najczęściej spotykamy się z nią w kilku kluczowych obszarach życia, które warto sobie uświadomić.

W czterech ścianach: Znęcanie się w związku i w rodzinie (nad partnerem, dzieckiem, seniorem)

Niestety, dom, który powinien być ostoją bezpieczeństwa, często staje się areną przemocy psychicznej. To najczęściej zgłaszana forma przemocy, która dotyka osoby najbliższe. Może dotyczyć partnerów zarówno w związkach heteroseksualnych, jak i homoseksualnych gdzie jeden z partnerów dominuje i kontroluje drugiego. Bardzo często ofiarami są dzieci, które doświadczają krzywdzących słów, upokorzeń i manipulacji ze strony rodziców lub opiekunów. Nie zapominajmy także o seniorach, którzy ze względu na swoją zależność i często słabszą pozycję są szczególnie narażeni na znęcanie psychiczne ze strony członków rodziny lub opiekunów. To jest niezwykle bolesne, gdy przemoc dzieje się tam, gdzie powinna być miłość i wsparcie.

Korytarze pełne strachu: Mobbing jako specyficzna forma przemocy psychicznej w pracy

Przemoc psychiczna nie omija również miejsca pracy, gdzie przybiera formę mobbingu. To systematyczne, długotrwałe nękanie lub zastraszanie pracownika, które ma na celu jego poniżenie, ośmieszenie, izolowanie lub wyeliminowanie z zespołu. Typowe zachowania mobbera to ciągła, nieuzasadniona krytyka, podważanie kompetencji, rozsiewanie plotek, ignorowanie, a nawet celowe obciążanie niemożliwymi do wykonania zadaniami. Skutki mobbingu dla ofiary są druzgocące od obniżonej samooceny i problemów zdrowotnych, po utratę pracy i trudności w znalezieniu nowego zatrudnienia. To środowisko, w którym strach staje się codziennością.

Toksyczne relacje w grupie rówieśniczej: Kiedy przyjaźń staje się źródłem bólu

Przemoc psychiczna może pojawić się również w grupach rówieśniczych, zarówno w szkole, jak i wśród znajomych. Młodzi ludzie, często nieświadomi konsekwencji swoich działań, mogą stosować wykluczanie, plotkowanie, ośmieszanie, a w dobie internetu cyberprzemoc. To wszystko prowadzi do ogromnego cierpienia ofiar, które czują się odrzucone, samotne i niezrozumiane. Widziałem, jak takie toksyczne relacje potrafią zniszczyć poczucie własnej wartości u młodych ludzi, prowadząc do depresji, lęków i problemów z adaptacją społeczną. Kiedy "przyjaźń" staje się źródłem bólu, trzeba interweniować.

Jak przerwać milczenie? Pierwsze kroki do odzyskania kontroli nad swoim życiem

Przerwanie cyklu przemocy psychicznej to proces, który wymaga odwagi, wsparcia i świadomości. Jako ekspert, wiem, że najtrudniej jest zrobić ten pierwszy krok. Ale to właśnie on jest kluczowy do odzyskania kontroli nad swoim życiem.

Uznanie problemu: Dlaczego to najtrudniejszy, ale kluczowy etap do wolności

Uświadomienie sobie, że jest się ofiarą przemocy psychicznej, to pierwszy i często najtrudniejszy krok na drodze do wolności. Wiele osób zaprzecza problemowi, bagatelizuje go, a nawet broni sprawcy, wierząc w jego manipulacje. Wynika to z głębokiego poczucia wstydu, strachu i zniszczonej samooceny. Jednak bez przyjęcia tej bolesnej prawdy, niemożliwe jest podjęcie jakichkolwiek działań. To jak wyjście z mgły dopiero gdy widzimy rzeczywistość taką, jaka jest, możemy zacząć działać. Wiem, że to wymaga ogromnej siły, ale jest absolutnie niezbędne.

Jak udowodnić znęcanie psychiczne? Praktyczne porady dotyczące gromadzenia dowodów

Udowodnienie znęcania psychicznego w procesie sądowym jest trudne, ale możliwe. Kluczowe jest systematyczne gromadzenie dowodów. Im więcej ich masz, tym silniejsza jest Twoja pozycja. Nie lekceważ żadnego szczegółu wszystko może okazać się ważne.

1. Nagrania (audio/wideo): Jeśli masz możliwość, nagrywaj rozmowy lub sytuacje, w których dochodzi do przemocy. Pamiętaj o przepisach dotyczących nagrywania bez zgody, ale w przypadku obrony własnej, takie dowody mogą być dopuszczalne.
2. Wiadomości SMS/e-mail/komunikatory: Zachowuj wszystkie wiadomości, w których sprawca stosuje groźby, wyzwiska, manipulacje czy kontrolę. To twardy dowód na jego zachowanie.
3. Zeznania świadków: Jeśli sąsiedzi, rodzina czy przyjaciele byli świadkami przemocy, poproś ich o spisanie oświadczeń lub zeznanie w sądzie. Ich perspektywa jest niezwykle cenna.
4. Dokumentacja medyczna: Wizyty u psychologa, psychiatry czy lekarza pierwszego kontaktu, potwierdzające zły stan psychiczny (depresja, lęki, bezsenność) lub fizyczny (objawy psychosomatyczne) wynikający z przemocy, są bardzo ważnym dowodem.

Budowanie sieci wsparcia: Z kim i jak bezpiecznie rozmawiać o swojej sytuacji

Wyjście z przemocy psychicznej to nie jest droga, którą należy pokonywać samotnie. Budowanie sieci wsparcia jest absolutnie kluczowe. Porozmawiaj z zaufanymi przyjaciółmi, członkami rodziny, a jeśli to niemożliwe, poszukaj profesjonalistów. Ważne, aby były to osoby, które Cię wysłuchają bez oceniania, uwierzą Ci i zaoferują realne wsparcie. Opowiadaj o swoich doświadczeniach w bezpiecznym miejscu, gdzie czujesz się komfortowo. Pamiętaj, że nie musisz się wstydzić wina leży po stronie sprawcy, nie Twojej. Dzielenie się swoją historią to pierwszy krok do zrzucenia ciężaru i znalezienia siły do działania.

Gdzie szukać profesjonalnej pomocy? Sprawdzona lista kontaktów i instytucji w Polsce

Kiedy już zdecydujesz się na działanie, ważne jest, aby wiedzieć, gdzie szukać profesjonalnej i skutecznej pomocy. W Polsce istnieje wiele instytucji i organizacji, które oferują wsparcie ofiarom przemocy psychicznej. Nie musisz być sama w tej walce.

Ogólnopolskie telefony zaufania: "Niebieska Linia" i inne numery, które warto zapisać

Pierwszym i często najważniejszym krokiem jest skontaktowanie się z ogólnopolskim telefonem zaufania. To miejsce, gdzie możesz anonimowo opowiedzieć o swojej sytuacji i uzyskać pierwsze wskazówki. Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie "Niebieska Linia" pod numerem telefonu 800 120 002 to kluczowa instytucja, która oferuje wsparcie psychologiczne, prawne i informacyjne. Zapisz ten numer może uratować życie Tobie lub komuś bliskiemu. Istnieją również inne telefony zaufania, np. dla dzieci i młodzieży, czy dla osób w kryzysie.

Wsparcie psychologiczne i terapeutyczne: Jak znaleźć odpowiedniego specjalistę?

Wsparcie psychologiczne i terapia są kluczowe w procesie wychodzenia z przemocy psychicznej. Pomagają odbudować poczucie własnej wartości, przepracować traumy i nauczyć się zdrowych mechanizmów radzenia sobie. Szukaj psychologa lub psychiatry, który ma doświadczenie w pracy z ofiarami przemocy. Ważne, aby specjalista rozumiał dynamikę przemocy, nie oceniał i potrafił stworzyć bezpieczną przestrzeń do pracy. Nie bój się szukać i zmieniać terapeutów, jeśli nie czujesz się komfortowo to proces, który wymaga zaufania.

Pomoc prawna i Ośrodki Interwencji Kryzysowej: Kiedy i gdzie zgłosić sprawę

Jeśli zdecydujesz się na kroki prawne, pomoc prawna jest niezbędna. Ośrodki Interwencji Kryzysowej (OIK) oraz Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie (PCPR) oferują kompleksową pomoc psychologiczną, prawną, socjalną, a często również schronienie. To miejsca, gdzie możesz uzyskać wsparcie w zgłoszeniu sprawy na policję lub do prokuratury. Pamiętaj, że masz prawo do bezpłatnej pomocy prawnej, a OIK i PCPR pomogą Ci ją znaleźć. Nie wahaj się zgłaszać przemocy to Twoje prawo do bezpieczeństwa i godności.

• Ośrodki Interwencji Kryzysowej (OIK): Oferują natychmiastową pomoc psychologiczną, prawną, socjalną, a także bezpieczne schronienie.
• Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie (PCPR): Koordynują pomoc dla rodzin w kryzysie, w tym dla ofiar przemocy.
• Policja i Prokuratura: Miejsca, gdzie należy zgłosić przestępstwo znęcania psychicznego.
• Organizacje pozarządowe: Wiele fundacji i stowarzyszeń specjalizuje się w pomocy ofiarom przemocy, oferując wsparcie prawne i psychologiczne.

Jak mądrze pomóc bliskiej osobie, która doświadcza znęcania psychicznego?

Pomaganie osobie doświadczającej znęcania psychicznego to delikatne zadanie, które wymaga empatii, cierpliwości i zrozumienia. Nie jest łatwo patrzeć, jak ktoś bliski cierpi, ale Twoje wsparcie może być kluczowe w procesie wychodzenia z przemocy. Pamiętaj, że to długi proces, a Twoja rola to bycie stabilnym punktem odniesienia.

Słuchaj bez oceniania: Klucz do zbudowania zaufania i poczucia bezpieczeństwa

Najważniejsze, co możesz zrobić, to słuchać. Słuchaj aktywnie, bez przerywania, bez oceniania i bez dawania "dobrych rad", jeśli o nie nie proszono. Osoba doświadczająca przemocy psychicznej potrzebuje przestrzeni do wyrażenia swoich uczuć i doświadczeń bez krytyki. Często czuje się zawstydzona i osamotniona, a Twoje otwarcie i akceptacja pomogą jej zbudować zaufanie i poczucie bezpieczeństwa. Powiedz: "Wierzę ci", "To nie twoja wina", "Jestem tu dla ciebie". To proste słowa, ale mają ogromną moc.

Proponuj konkretne wsparcie, a nie gotowe rozwiązania dlaczego to takie ważne?

Unikaj narzucania gotowych rozwiązań, takich jak "Po prostu odejdź" czy "Zgłoś go na policję". Osoba doświadczająca przemocy musi sama podjąć decyzje, a Twoja rola to wsparcie w tym procesie. Zamiast tego, proponuj konkretne formy pomocy: "Mogę poszukać dla ciebie informacji o Niebieskiej Linii", "Chcesz, żebym poszedł/poszła z tobą do psychologa?", "Mogę pomóc ci znaleźć bezpieczne miejsce". Daj jej poczucie, że ma wybór i że nie jest sama w podejmowaniu trudnych decyzji. To wzmocni jej poczucie sprawczości.

Przeczytaj również: Endometrioza: depresja, lęk, mgła mózgowa? Odzyskaj kontrolę!

Jak reagować na zaprzeczenia i obronę sprawcy przez ofiarę?

To naturalne, że ofiara może zaprzeczać problemowi lub bronić sprawcy, zwłaszcza na początkowych etapach. Wynika to z silnych mechanizmów psychologicznych, takich jak trauma bonding czy wyparcie. W takiej sytuacji kluczowa jest cierpliwość i konsekwencja w wyrażaniu troski. Unikaj konfrontacji, która może pogłębić izolację ofiary i sprawić, że zamknie się w sobie. Powtarzaj, że jesteś obok, że nie oceniasz, ale widzisz, że coś jest nie tak i martwisz się. Daj jej czas i przestrzeń, aby sama dojrzała do decyzji o zmianie. Pamiętaj, że proces wychodzenia z przemocy jest długi i wymaga wielu prób.